وعده دروغى دلخوش ساختم . « 1 » و آيهء شريفهء « إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ ، به‌طور مسلم تو بر بندگان من تسلطى نخواهى داشت ، مگر آن گمراهانى كه به ميل خود تو را پيروى مىكنند » « 2 » نيز هرقدرت و سلطنتى را از ابليس نفى نمود ، فعاليت‌هاى او را تنها در كسانى مؤثر مىداند كه خودشان با پاى خود به دنبال شيطان به راه بيفتند . خلاصه سخن اينكه : تصرفات ابليس در ادراك انسان تصرف طولى است ، نه در عرض تصرف خود انسان ، تا منافات با استقلال انسان در كارهايش داشته باشد . بنابراين ، خود را مستقل ديدن ، و از پروردگار خود غافل شدن ؛ و جميع اوهام و افكار باطل و هرشريك و ظلمى كه مترتب و متفرع بر آن است همه از تصرفات شيطان است . گرچه چنين شخصى از آنجايى كه خود را مستقل مىداند اين اوهام و افكار را هم از خود دانسته ، و شرك و ظلم را نيز عمل خود مىپندارد . و بايد همچنين بپندارد ، زيرا معنى فريب شيطان خوردن و تحت ولايت او درآمدن همين است كه گمراه بشود و نداند چه كسى او را گمراه كرده است . « 3 » س 91 - آيا ابليس در كارهايش اعوان و انصار و فرزندانى دارد ؟ ج - از برخى آيات قرآن برمىآيد « 4 » كه لشكريان او ( ابليس ) همه از جنس خود او يعنى از طايفه جن نيستند ، و بعضى از آنان از جنس بشرند ، و از

--> ( 1 ) . ر . ك : سورهء ابراهيم ، آيهء 22 . ( 2 ) . سورهء حجر ، آيهء 22 . و نيز ر . ك : سورهء ق ، آيهء 27 . ( 3 ) . الميزان ؛ ج 8 ، ص 47 - 48 . [ با تلخيص ] ( 4 ) . سورهء ناس ، آيهء 6 .